Cập nhật 28/02/2017 19:12:04 (GMT+7)

Điển Ân - Kiến trúc sư vụ Hà Thành đầu độc - Kỳ 2: Nhà tổ chức tài ba

13:08 | 03/07/2016

(BGĐT) - Vào những năm cuối của thế kỷ XIX, các nhà thực dân đang ở thế mạnh trên tất cả các lĩnh vực. Chỉ còn hầu như là duy nhất một thế mạnh vô song mà người Pháp dù cố gắng đến mấy cũng chưa chinh phục được, trong khi các sĩ phu yêu nước mới đang tìm cách đoạt lấy, đó là dân chúng ở cả thôn quê lẫn thành thị, vùng núi cũng như vùng xuôi.

Điển Ân, kiến trúc sư, Hà Thành, đầu độc, kỳ 2
Những người  bị bắt trong vụ án Hà Thành đầu độc.
Điển Ân, kiến trúc sư, Hà Thành, đầu độc, kỳ 2
   Điển Ân - Kiến trúc sư vụ Hà Thành đầu độc - Kỳ 1: Trợ thủ đắc lực của Đề Thám

Để có dân chúng, xưa nay tổ chức phường hội, phe đảng đã làm được ít nhiều, nhưng thiên về tranh đoạt quyền lợi kinh tế và ngôi thứ trong xã hội. Nếu biến tướng được mục đích để nhằm vào mục đích tranh đoạt lại đất nước từ tay ngoại xâm thì các phường hội, phe đảng sẽ là một nội lực đáng gờm trong cuộc tranh đấu sinh tử, mất còn này.

Qua quá trình nghiên cứu, Hoàng Điển Ân nhận thấy tổ chức phe đảng có tầm cao hơn, phù hợp hơn đối với môi trường thành thị bởi đó là những địa bàn có nhiều tầng lớp mới xuất hiện. Còn phường hội vẫn là môi trường thích ứng với chốn thôn quê và rừng núi. Căn cứ vào phác họa về tổ chức lực lượng và cách thức lôi kéo dân chúng do Hoàng Điển Ân đề xuất, Bộ chỉ huy cuộc khởi nghĩa Yên Thế phân công như sau:

- Tại Hà Nội và những nơi có các trại lính lớn như Bắc Giang, Bắc Ninh, Nam Định, Hải Dương, Hà Đông, Hải Phòng, Thanh Hóa thì Hoàng Điển Ân chịu trách nhiệm chính, có được sự hỗ trợ của bà Ba Cẩn, Hai Cán để lập ra Đảng Nghĩa Hưng. Ngoài nhiệm vụ lôi kéo binh lính còn thu hút sĩ phu, viên chức, thợ thuyền, nhà giáo, các thầy lang và thầy tướng. Riêng Phả Lại thì giao trách nhiệm cho Quản Mỹ.

- Tại các tỉnh, cử Đinh Siêu Qườn (Đồ Dơm) lập phường ở vùng Quảng Tế (Thanh Hóa), Gia Khánh (Ninh Bình) còn Lãnh Sơn thì gây dựng trong khu vực người Dao ở Tuyên Quang; Nguyễn Đình Cố (Lãnh Nghiêm) lập Trung châu ứng nghĩa đạo ở Văn Giang, Thuận Thành, Từ Sơn (Bắc Ninh), Văn Lâm (Hưng Yên); Mền Vĩ lập Hoành Sơn hội ở vùng Sơn Tây (sau những vùng ấy người Pháp cắt ra đưa vào các tỉnh Vĩnh Yên, Phúc Yên).

Nhờ những hoạt động tích cực của Hoàng Điển Ân và cộng sự, Đảng Nghĩa Hưng đã có hình hài ở Hà Nội, thu hút được nhiều binh sĩ người Việt, công chức, thợ thuyền. Đỗ Khắc Nhã, còn gọi là Đồ Đảm, quê làng Tạ Xá, tổng Lương Xá, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Đông (nay là thôn Tạ Xá, xã Đại Thắng, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội) - người phụ trách phát triển mạng lưới các thành viên của Đảng Nghĩa Hưng tại Hà Nội, tại bản cung khai ngày 12-11-1908 (hồ sơ số 76414 - RST) khẳng định vai trò hết sức quan trọng của Hoàng Điển Ân: "Vào tháng 4 năm nay (5-1908) một viên Quan lang là Hà Triều Nguyệt (Thanh Hóa) đã cử thân tín đến gặp Đề Thám để thông báo cho biết rằng người Mường đang có nghìn khẩu súng và ngôi nhà 3 gian chứa đầy vàng bạc và sách. Đề Thám đang khẩn trương gửi Điển Ân và Hai Cán là những thủ hạ thân tín đến nhà Hà Triều Nguyệt để xác minh độ chính xác của thông tin này. Khi trở về Bắc Kỳ, Hai Cán và 4 đồ đệ đã bị bắt giữ. Điển Ân trốn thoát, có thể đã quay lại với Hà Triều Nguyệt, cải trang thành người ăn xin để kích động dân chúng trả lại tự do cho những người bị bắt.

Đề Thám rất quan tâm đến Điển Ân và Hai Cán do sự tận tụy của họ. Điển Ân phụ trách việc đi lại các tỉnh Bắc Kỳ để mang lệnh của ông chủ...

Ngày 29-5 (tức 27-6-1908) tôi đã đi gặp Đội Hổ, gặp ở đó Cai Ba Nhân và một người nữa cắt tóc ngắn do Đề Thám cử đến để tham gia và tấn công Hà Nội. Hai người của Đề Thám này mang theo 4 mét vải lụa dùng để may cờ và những lá cờ này phải được chính các binh lính cắm ở 4 góc thành Hà Nội. Điển Ân cũng có mặt tại Hà Nội và trú tại nhà Lang Sẹo. Cai Ba Nhân và Tú Con, những thủ hạ thân cận và trung thành của Đề Thám cũng đã từng đến tại nhà Lang Sẹo ở phố Hàng Buồm mỗi khi họ mang theo thư tín của Đề Thám gửi quan Toàn quyền và ngài Thống sứ.

Tôi khẳng định rằng Đề Thám thực sự là tác giả của phong trào cách mạng này. Mong muốn của ông ấy là đánh đuổi người Pháp để tuyên bố Kỳ ngoại hầu là Hoàng đế An Nam. Điều này được khẳng định qua việc các thư từ được phân phát cho việc nổi dậy đều với danh nghĩa tên của Hoàng tử. Đề Thám đã có liên hệ với Phan Bội Châu qua người trung gian là Điển Ân ở Hồng Công để chuyển các bức thư trên".

Ở cuối bản cung, Julets Boso - Công sứ Hà Đông, thành viên của Hội đồng Đề hình được lập ra để xét xử các yếu nhân tham gia vụ Hà Thành đầu độc, người chủ tọa phiên tòa ngày 27-11-1908 tuyên tử hình Đỗ Khắc Nhã (Đồ Đảm), Đỗ Quang Vinh (Đồ Vinh), Nguyễn Viết Hanh (Đội Hổ), Trần Văn Song (Ông Chánh) còn cẩn thận ghi chú: "Thật may là khi thu thập những lời khai về Điển Ân, thư ký thân cận của Đề Thám mà Đồ Đảm đã cho biết, đó là một trong những người đầu tiên vạch ra âm mưu đầu độc và nổi dậy. Tôi đề nghị ngài Công sứ Bắc Giang phải bắt Điển Ân ngay khi có thể. Ông Maire trả lời là Điển Ân hiện đang ở Yên Thế, nhưng ông ấy đang rất thận trọng và nói nhận thức rất rõ về điều đó nhằm thu mình và lẩn tránh việc truy tìm mà trong lúc này ông ta cho rằng là không thể".

Nguyễn Đình Cố (Lãnh Nghiêm, 1874-1964), người chịu trách nhiệm xây dựng Trung châu ứng nghĩa đạo trong một hồi ký được lưu tại Bảo tàng lịch sử quốc gia kể lại rằng: "Từ khi thành lập hội và đến khi hội tan vỡ, chúng tôi có khoảng 300 khẩu súng. Số súng này mua ở bên Tàu và qua tay Lương Tam Kỳ. Mỗi khi có súng về đến biên giới, ông Đề Thám báo cho tôi biết, tôi bèn cho người lên biên giới mang về. Ở đây xin nói thêm một chút về sự liên lạc giữa Trung châu ứng nghĩa đạo với Yên Thế do tôi chịu trách nhiệm. Ông Đề Thám có Điển Ân, tức Hoàng Đình Ân, giúp việc. Giấy tờ, sổ sách đều do Điển Ân giữ cả".

Nguyễn Văn Thiệp, tức Cửu Phù Lưu, người chịu mức án 20 năm khổ sai, trong bản cung được lưu cùng hồ sơ số 76414-RST, khai rằng: "Đề Thám cũng liên lạc với những người Việt Nam ở Nhật Bản qua người trung gian là Điển Ân, một người tâm phúc của Đề Thám. Điển Ân rất có ảnh hưởng tới Đề Thám và ông tự nhận là chú của Đề Thám".

Ngay sau khi vụ Hà Thành đầu độc kết thúc, vai trò và sự nghiệp của Hoàng Điển Ân cũng cáo chung. Đề Thám, bà Ba Cẩn và nhiều thủ lĩnh khác cho rằng sự thất bại kể trên là do ông đã làm lộ cơ mưu, tìm cách trì hoãn để kẻ địch dò tìm được manh mối. Lại có người trong Bộ Chỉ huy nghĩa quân cho rằng việc ông thoát khỏi cuộc vây bắt ở Thanh Hóa là do dụng ý của người Pháp sau khi đã khai thác được việc quân cơ. Chính vì những nỗi nghi ngờ ngày càng lớn dần, khiến cho Hoàng Điển Ân đã phải sống những ngày còn lại ở Phồn Xương trong một bi kịch của lòng ghét bỏ và sự gièm pha tàn nhẫn. Ông trở nên đơn độc, cô lập giữa muôn vàn con người xưa vốn là chiến hữu, vào sinh ra tử. Không có một lời an ủi, sẻ chia.

Có một Hoàng Điển Ân đầy tự tin sau bài chúc tụng trong lễ mừng đại thọ của Hoàng Hoa Thám ở căn cứ Phồn Xương đầu năm 1908 nhưng cũng có một Hoàng Điển Ân bơ vơ sau thất bại của vụ Hà Thành đầu độc. Phải chăng vì ông là chủ nhân của những phát kiến vượt ra khỏi tầm thời đại nên việc hứng chịu búa rìu và kết cục cay đắng là chuyện thường tình. Nhưng rõ ràng việc trút bỏ tất cả gánh nặng trách nhiệm lên đôi vai ông là sự bất công vô tận.

Nhưng lịch sử đã từng có những việc như thế. Cuộc đời và kết cục đau đớn của ông chưa đến nỗi như Nguyễn Trãi, sau “Bình Ngô đại cáo” đầy hào sảng là vụ án oan Lệ Chi Viên phải chu di tới ba họ nhưng rõ ràng Hoàng Điển Ân ra đi với hai bàn tay trắng, rốt cuộc không chỉ trắng tay mà còn bị nhúng chàm. Khi quân Pháp mang toàn lực tấn công vào Yên Thế mùa xuân năm 1909, ông bị bỏ lại ở Phồn Xương. Trong cảnh thế cùng lực tận, ông phải ra hàng, ngay lập tức bị đưa về Hỏa Lò (Hà Nội) mang số tù 1762 nhưng điều tiếng vẫn không buông tha. Người ta cho rằng ông là chỉ điểm dù đang bị kìm kẹp trong ngục tối, bị đánh đập và ốm đau đến chết.

TS Khổng Đức Thiêm

Điển Ân, kiến trúc sư, Hà Thành, đầu độc, kỳ 2
 
Bình luận mới vừa được thêm vào. Click để xem
Mới nhấtHay nhấtXếp theo:
 
 
 
 
 
     
 
Địa danh Yên Thế
  • Thị trấn: Cầu Gồ; Bố Hạ
  • Các xã: An Thượng; Bố Hạ; Canh Nậu; Đông Sơn; Đồng Hưu; Đồng Kỳ; Đồng Lạc; Đồng Tâm; Đồng Tiến; Đồng Vương; Hồng Kỳ; Hương Vĩ; Phồn Xương; Tân Hiệp; Tân Sỏi; Tam Hiệp; Tam Tiến; Tiến Thắng; Xuân Lương
Thông tin liên hệ

Chuyên trang có sự phối hợp của UBND huyện Yên Thế


© Bản quyền thuộc Báo Bắc Giang. Địa chỉ: Số 49 Nguyễn Văn Cừ - TP Bắc Giang - Tỉnh Bắc Giang.
@ Tổng Biên tập Trịnh Văn Ánh - Tòa soạn ĐT:84.0240.3856624
Fax:+84.0240.3856624 , Email: toasoanbbg@gmail.com
Giấy phép hoạt động báo chí điện tử số 285/GP-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 02-6-2016.
® Ghi rõ nguồn "Báo Bắc Giang điện tử" khi phát hành lại thông tin từ website này.