Cập nhật 29/03/2017 14:14:28 (GMT+7)

Thân Bá Phức - Thủ lĩnh tối cao của phong trào Cần Vương Yên Thế: Kỳ 2: Góp sức mở rộng căn cứ chiến đấu

16:23 | 15/07/2016

(BGĐT) - Sau sự kiện nổi dậy ở kinh thành Huế và Vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương (7-1885), Thân Bá Phức cùng các thủ tức rời hẳn Hữu Lũng, trở lại quê hương mở rộng căn cứ Yên Thế xuống tận vùng Yên Dũng lập ra Quân thứ Song Yên tiếp tục sự nghiệp phò vua cứu nước.

Thân Bá Phức, thủ lĩnh,  tối cao, phong trào, Cần Vương,  Yên Thế

Đội trưởng và lính Nghĩa quân tập luyện.

Thân Bá Phức, thủ lĩnh,  tối cao, phong trào, Cần Vương,  Yên Thế
   Thân Bá Phức - Thủ lĩnh tối cao của phong trào Cần Vương, Yên Thế: Kỳ 1: Bậc sĩ phu lão luyện

Hay tin Bá Phức chính thức trở lại Yên Thế và Yên Dũng, thực dân Pháp bèn thành lập Đạo quân Tỉnh Đạo và giao cho Đại tá Dugènne phụ trách. Qua một số tin tức tình báo, chúng được biết nghĩa quân đã có những căn cứ xây dựng tại các khu rừng hoang vu và ngay tại các xóm làng, dọc đường hành quân. Ngày 5-12-1885, Dugènne mang theo 300 quân, 1 tiểu đội pháo binh, 1 đơn vị kị binh, mở cuộc càn quét có quy mô vào một số vùng của Yên Thế.

Mở đầu, quân Pháp tấn công vào làng Hữu Thượng Nam (Lèo Nam) rồi Hữu Thượng Bắc (Lèo Bắc). Hai bên giao chiến gần một tuần lễ rồi nghĩa quân rút vào Khám Nghè. Ngày 16-12, quân Pháp lại bị nghĩa quân chặn đánh ở Tiên La. Ngày 18-12, nghĩa quân thiệt hại nặng ở Na Lương vì các thủ lĩnh đã cho tập trung một lực lượng khá đông "trên một cao nguyên trơ trụi, tựa lưng vào một ngọn đồi, cây cối rậm rạp, trước mặt được bảo vệ bằng một con suối hẹp chạy giữa hai bờ dốc đứng" nên họ đã trở thành mục tiêu cho pháo binh nã đạn. Tuy nhiên, Dugènne không mò ra các cơ sở hậu cần và đồn lũy của nghĩa quân. Cũng trong tháng 12-1885, "ngay từ những ngày chinh phục đầu tiên, Đại tá Dugènne đã chạm trán với lão già Bá Phức rồi với Đề Thám".

Trên tờ Journal dé Débats politiques et littéraires (Nhật báo Những bình luận về chính trị và văn học, số ra ngày thứ Hai, 9-5-1892) ghi nhận, vào cuối năm 1885 tại Quân thứ Song Yên, Thân Bá Phức có trong tay 3.000 nghĩa binh và 20 khẩu pháo lớn.

Biết chưa thể tiêu diệt nghĩa quân và hệ thống căn cứ của họ, ngày 25-12-1885, Dugènne cho xây dựng đồn binh Tỉnh Đạo với hy vọng "do vị trí nằm giữa những khu rừng xứ Hữu Thượng và miền đồng bằng nó sẽ trở thành một mối đe dọa thường xuyên có hiệu quả cao đối với con đường giao thông của bọn giặc (tức nghĩa quân)". 

Vào ngày Rằm tháng Bảy năm Mậu Tý (22-8-1888), các thủ lĩnh và nghĩa quân đã tập hợp ở đình làng Dĩnh Thép để họp Đại hội, cử ra một Bộ chỉ huy tối cao cho Quân thứ Song Yên. Đại hội đã nhất trí bầu ra Chánh tướng, Tổng thống quân vụ do Tán tương Quân vụ Đại thần Bá Phức nắm giữ. Bộ chỉ huy tối cao Quân thứ Song Yên còn phân định khá rạch ròi từng khu vực hoạt động, trong đó Khu vực trung tâm của Quân thứ Song Yên (Yên Thế, Yên Dũng) do Bá Phức, Đề Nắm, Đề Thám tổ chức hoạt động và kiểm soát, là địa bàn chính của cuộc khởi nghĩa.

Miêu tả khu vực thượng Yên Thế và khu vực tiếp giáp Hữu Thượng biến đổi sau đụng độ, Chabrol xác nhận: "Yên Thế đã bị các đạo quân của chúng ta quét đánh trong thời kỳ xâm chiếm. Vào thời gian sau khi ký hòa ước với Trung Quốc (5-1885), Yên Thế còn bị càn quét bởi nhiều đạo quân khác nữa, chủ yếu là đạo quân Tỉnh Đạo đặt dưới quyền chỉ huy của Đại tá Dugènne và sau trận đánh Hữu Thượng (từ 5 đến 13-12-1885), Tiên La (16-12), mỏ Na Lương (18-12), Dugènne cho xây dựng đồn binh Tỉnh Đạo, tại trung tâm Yên Thế" hoặc như sự tổng kết của cuốn Annuaire de l'Indochine Francaise-1909 (Niên giám xứ Đông Pháp- 1909): "Từ thời kỳ đó trở đi, duy chỉ còn các toán An Nam một mình làm chủ vùng Yên Thế dưới sự chỉ huy của nhiều thủ lĩnh hỗn hợp: Bá Phức, Đề Nắm, Đề Thám, Đề Huỳnh. Những toán này hợp nên, về nguyên tắc bởi dân cư địa phương đã cầm vũ khí chống lại quân Tàu xâm lược (trước đó). Khi ấy chúng lại hành binh vì lợi ích bản thân rồi chẳng bao lâu đã quay ra chống chúng ta… 

Việc chiếm đánh Yên Thế đáng ra có thể tương đối dễ dàng nếu tiến hành có phương pháp nhưng lại diễn ra trong những điều kiện hết sức đáng tiếc và chẳng mạch lạc đầu cuối gì hết. Hơn nữa hồi ấy chúng ta lại chẳng ngờ các toán An Nam lại quan trọng và có giá trị đến như vậy. Những đạo quân đầu tiên của chúng ta đã chỉ lướt qua xứ sở, không chiếm đóng nó và lại quá ư vô tình đem sắt lửa trút vào tất cả làng nào mà họ gặp phải đôi chút kháng cự".

Bài học về sự thất bại ở Na Lương được nghĩa quân Yên Thế kịp thời rút kinh nghiệm "không chọn địa điểm để xây dựng căn cứ đóng quân trên những đồi trọc mà chuyển sang những vùng lầy lội, cây cỏ bao phủ rậm rạp, những chỗ khó vào nhất của rừng rú để tránh được luồng đạn trực tiếp của pháo binh".  Kể từ đây, quân Pháp cảm thấy đối tượng tác chiến có vẻ biến mất. Qua tin tức tình báo và sàng lọc từ những kẻ chỉ điểm, chúng thấy nghĩa quân đã "hoạt động âm thầm trong thời gian xây dựng đồn binh Tỉnh Đạo (tức từ đầu 1886 trở đi) và nó xuất hiện trở lại vào năm 1887 khi đạo quân Tỉnh Đạo được chuyển đi Bố Hạ, bên sông Thương, thì lúc đó trung tâm của bọn cướp (tức nghĩa quân), chuyển hoạt động về các đồn lũy Cao Thượng và Hố Chuối… Từ vài tháng nay, đã nhiều lần những toán quân đi theo có cả những nhà chức trách địa phương (như viên Án sát Bắc Ninh) đã hành quân khắp khu rừng vùng Hữu Thượng, lục soát những khu vực lân cận, một vài xóm làng hiếm hoi, theo tất cả mọi hướng nhưng đều không kết quả. Cho đến nay, không một người dân bản xứ nào dám dẫn đội quân đi tìm căn cứ của giặc (tức nghĩa quân) vì họ rất sợ những lời đe dọa của bọn chúng rằng nếu một người nào tiết lộ căn cứ của bọn chúng thì tất cả dân làng phải chịu sự trừng phạt khủng khiếp".

Thân Bá Phức, thủ lĩnh,  tối cao, phong trào, Cần Vương,  Yên Thế

Lược đồ căn cứ Yên Thế.

Đầu năm 1887, thực dân Pháp xây dựng thêm hai đồn binh Bỉ Nội và Hà Châu để đối phó với sự lớn mạnh của nghĩa quân. Đoán rằng địa bàn hoạt động và căn cứ của nghĩa quân Quân thứ Song Yên đã áp sát vùng Hữu Lũng, nhà cầm quyền Pháp còn giao cho Dugènne tổ chức một cuộc càn quét để chặn con đường đến Bình Gia, Hữu Lũng. Nhưng cuộc hành quân phải bỏ dở vì Dugènne bị đứt động mạch, chết ngay trên mình ngựa ở Đèo Ỉnh (10-1887). Từ sự kiện này, người Pháp phải thừa nhận các thực tế: Thứ nhất, Bá Phức và Cai Kinh vẫn "đoàn kết với nhau để chống lại người Pháp và lòng yêu nước của một vài tên giặc An Nam như Bá Phức- Đề Thám chẳng mấy chốc mà bộc lộ thành một ý muốn đơn giản là độc lập tuyệt đối". Thứ hai, từ đó trở về sau này, Yên Thế chỉ còn lại những toán quân An Nam với những tên cầm đầu như Đề Thám, Bá Phức, Đề Nắm". Thứ ba, lực lượng nghĩa quân càng thêm vững mạnh, "vẫn thiết lập những nơi ẩn nấp phụ ngay trong những làng thuộc những nơi tận cùng của châu thổ, nơi mà dân chúng đều hết lòng với họ: Cao Thượng, Luộc Hạ".

Bước sang năm 1888, mọi hoạt động của nghĩa quân Yên Thế diễn ra rất sôi nổi và ở thế chủ động hoàn toàn. 

Đây cũng là thời kỳ vùng Yên Thế quy tụ nhiều lực lượng khởi nghĩa nhất. Ngoài lực lượng của Đề Công - Đề Nguyên ở Tam Đảo mới trở lại, còn có một số toán nghĩa quân từ Bãi Sậy lên, từ Cai Kinh sang do phong trào bị đàn áp dữ dội hoặc đã tan rã. Đó là chưa kể, toán của Cai Biều - Tổng Bưởi cũng áp dần đến sông Thương. Điều này đã tạo ra sự chồng chéo trong chỉ đạo, xuất hiện mầm mống tranh chấp bất hòa ở một số khu vực và giữa một số thủ lĩnh.

Việc thống nhất lực lượng vào sự chỉ đạo chung của Quân thứ Song Yên đã trở nên hết sức cấp thiết. Vào ngày Rằm tháng Bảy năm Mậu Tý (22-8-1888), các thủ lĩnh và nghĩa quân đã tập hợp ở đình làng Dĩnh Thép để họp Đại hội, cử ra một Bộ chỉ huy tối cao cho Quân thứ Song Yên. Đại hội đã nhất trí bầu ra: Chánh tướng, Tổng thống quân vụ do Tán tương Quân vụ Đại thần Bá Phức nắm giữ. Phó tướng, Tá dực tướng quân, phụ trách hậu cần, quân nhu: Đề Nắm. Phó tướng, Hữu dực tướng quân, phụ trách quân đội: Đề Thám.

Ngoài ra, Bộ chỉ huy tối cao Quân thứ Song Yên còn phân định khá rạch ròi từng khu vực hoạt động, đại để như sau: Khu vực trung tâm của Quân thứ Song Yên (Yên Thế, Yên Dũng), do Bá Phức, Đề Nắm, Đề Thám tổ chức hoạt động và kiểm soát, là địa bàn chính của cuộc khởi nghĩa. Khu vực Việt Yên, Hiệp Hòa, Kim Anh, Đa Phúc và phía nam Thái Nguyên, vùng Tam Đảo do Thống Luận - Thống Ngò, Đề Công - Đề Nguyên chỉ đạo. Khu vực Bảo Lộc - Phượng Nhỡn nằm dưới sự kiểm soát của Cai Biều - Tổng Bưởi.

TS Khổng Đức Thiêm

Thân Bá Phức, thủ lĩnh, tối cao, phong trào, Cần Vương, Yên Thế
 
Bình luận mới vừa được thêm vào. Click để xem
Mới nhấtHay nhấtXếp theo:
 
 
 
 
 
     
 
Địa danh Yên Thế
  • Thị trấn: Cầu Gồ; Bố Hạ
  • Các xã: An Thượng; Bố Hạ; Canh Nậu; Đông Sơn; Đồng Hưu; Đồng Kỳ; Đồng Lạc; Đồng Tâm; Đồng Tiến; Đồng Vương; Hồng Kỳ; Hương Vĩ; Phồn Xương; Tân Hiệp; Tân Sỏi; Tam Hiệp; Tam Tiến; Tiến Thắng; Xuân Lương
Thông tin liên hệ

Chuyên trang có sự phối hợp của UBND huyện Yên Thế


© Bản quyền thuộc Báo Bắc Giang. Địa chỉ: Số 49 Nguyễn Văn Cừ - TP Bắc Giang - Tỉnh Bắc Giang.
@ Tổng Biên tập Trịnh Văn Ánh - Tòa soạn ĐT:84.0240.3856624
Fax:+84.0240.3856624 , Email: toasoanbbg@gmail.com
Giấy phép hoạt động báo chí điện tử số 285/GP-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 02-6-2016.
® Ghi rõ nguồn "Báo Bắc Giang điện tử" khi phát hành lại thông tin từ website này.